De geschiedenis van het Taptoe Signaal

The history of the Tattoo signal (de geschiedenis van het Taptoe signaal)Foto: © MJB Events PR

De geschiedenis van het Taptoe Signaal

Tijdens de Taptoe Leeuwarden, Dodenherdenking op 4 mei en tijdens andere plechtigheden word het nummer geblazen. Het Taptoe Signaal. Waar het hedendaags staat voor herdenking en bezinning werd het vroeger gebruikt om het leger terug te laten komen naar de Nederlandse garnizoenen en kampementen, toen het leger nog aan de rand van een vestingstad gestationeerd was. In dit artikel neem ik je mee in de geschiedenis van het Taptoe Signaal.

In Nederland kennen we, naast de Dodenherdenking, diverse plechtigheden waarbij het Taptoe Signaal word gespeeld. Zo werd traditie getrouw tijdens de Taptoe Leeuwarden en tijdens de Nationale Taptoe (voorheen Taptoe Breda) voor het Wilhelmus het Taptoe Signaal gespeeld. Het signaal om de soldaten terug te laten komen naar hun garnizoenen en kampementen. Maar hoe is dit precies ontstaan?

In de tijd van Prins Maurits (Maurits van Oranje)

We gaan terug naar de periode van rond 1600. Buiten de diensttijd van de soldaten werd er veel gedronken in de cafés en kroegen waar de soldaten in de avond te vinden waren. Om veel zoekwerk te besparen was een signaal in het leven geroepen. Wanneer de soldaten terug moesten naar hun nachtverblijven, werd er in de garnizoenen en in de kampementen een signaal geblazen. Dit werd vaak geslagen met een slagwerk trommel, of gefloten op een pijperfluit of trompet. Deze procedure werd ook wel een retraite genoemd. De commandant van een garnizoen of kampement gaf dit orde door aan zijn manschappen, die de orde of het bevel moesten opvolgen. Omdat iedere divisie een eigen signaal had, was dit erg onduidelijk.

Van meerdere signaal terug naar het Prince-Taptoe Signaal

Door de verschillende signalen was het voor de soldaten niet duidelijk wat voor signaal zij moesten volgen. Rond 1750 kwam daar een einde aan. In het Nederlandse leger werd vanaf dat moment één en hetzelfde retraitesignaal ingesteld, genaamd het Prince-Taptoe Signaal.

Ondanks dat er vanaf dat moment één en hetzelfde retraitesignaal werd geblazen, waren er nog wel altijd de eigen melodieën die de divisies hadden. Deze melodieën werden later omgezet in de regimentsmarsen, die later omgezet werden als herkenningsmelodie van een divisie. Denk bijvoorbeeld maar aan de hedendaagse Defileermars der Koninklijke Marine (divisie Koninklijke Marine).

Doe de tap toe, de tap toe

Doordat er één en hetzelfde signaal werd gegeven om de soldaten terug te laten komen naar de garnizoenen en kampementen, werd het voor de commandant ook makkelijker om haar manschappen terug te halen. Een patrouille, onder leiding van een patrouillecommandant, ging langs alle schenkenrijen, herbergen en tapperijen. Hierbij waren vaak een slagwerkspeler (trommel), een pijperfluiter en een trompettist bij aanwezig. Tijdens deze ronde werd er door de patrouillecommandant geroepen “Doe de tap toe, de tap toe”. Dit betekende dat er vanaf dat moment geen bier, wijn of andere dranken geschonken mochten worden aan de aanwezigen.

Om hier kracht bij te zetten sloeg de trommelaar vaak met de trommelstokken op de tapkraan van de wijnvaten, waarna de (meestal) dronken soldaten met veel geluid meeliepen in de retraite. Door dit verschijnsel werd deze retraite ook wel het Zapfenschlag of het Zapfenstreich genoemd.

In de garnizoensorde van 1725 (Venlo) werd er besloten om de manschappen in arrest te houden waarbij de kannen en glazen, die in de schenkerijen, herbergen en tapperijen te vinden waren, werden stuk geslagen. Dit zorgde voor veel ophef en wanorde, waardoor deze manier van Taptoe afgeschaft werd in 1740.

 

Het ontstaan van de Taptoe (show)

Op dat moment werd de Taptoe alleen geblazen op de kazernes of kampementen. Op zogeheten hoogtijdagen (feestdagen of belangrijke dagen) werd er op een markt of op een plein het Taptoe gespeeld. Dit werd gedaan door middel van een muziekkorps. Zo werd er naast het Taptoe Signaal ook andere marsen gespeeld. Denk bijvoorbeeld maar aan de Roffeltamboers, Taptoetamboers, Koraal (of Gebed), Taptoe Infantere of Bereden Wapens, Marsen, Regimentsmarsen en het Wilhelmus.

Deze muziekstukken hadden, naast het maken van muziek, ook nog andere betekenissen. Zo werd de Roffeltamboers gebruikt om de aandacht van iedereen op te vragen. Ook wel een attentiesignaal genoemd. Het Koraal (of Gebed) werd vooral in het Russische-, Oostenrijkse- en Zweedse leger gebruikt om na de Taptoe of reveille (wakker maken van soldaten bij zonsopgang) een gebed uit te spreken. Koning Friedrich Wilhelm III van Pruisen besloot in 1813 om het Zapfenstreich als gebed te gebruiken. Hierbij werd “Ich bete an die Macht der Liebe” gebruikt. Dit gebed was geschreven door de Oekraïense componist Dmitrij Stepanowitsch Bortnjanskij (1751 – 1825). Het gebed werd gebruikt bij de Marinierskapel, waarbij de andere kappellen (zoals de Kapel van de Koninklijke Luchtmacht en de Kapel van de Koninklijke Landmacht) andere werken gebruikten van Adriaen Valerius (1575 – 1625), zoals het “Nederlandtsche gedenck-clanck”.

Militaire- en burgertaptoe

Sinds dat moment zijn er verschillende Taptoes gespeeld door zowel militaire als burgers. Het begon met de militaire Taptoe dat ongeveer 30 minuten duurde. Dit werd veelal staand gespeeld. De dirigent en de directeur van de kapel zou voor het spelen van de Taptoe toestemming vragen aan de hoogste aanwezige autoriteit en verzocht daarmee om de Taptoe te starten. Na afloop ging de dirigent en de directeur van de kapel ook weer naar deze commandant, om de Taptoe af te melden. Een interessante verschijning, want dit principe is altijd nog van toepassing bij de Nationale Taptoe in Ahoy (voorheen bekend als Taptoe Breda).

Na de bevrijding in 1945 is de militaire Taptoe veranderd. In plaats van een stilstaande Taptoe was het belangrijk om er een militaire en muzikale demonstratie ervan te maken. De beweging zouden daarbij een grote rol spelen. Hierdoor werd ook de speeltijd van 30 minuten verlengt naar 90 minuten (1,5 uur) of misschien wel langer. Hierdoor kregen alle deelnemende muziekkapellen en tamboerkorpsen ieder hun eigen show. Of gaven soms wel gezamenlijk een show. Tot slot is er aan het einde van deze Taptoe een finale. Tijdens deze finale worden de traditionele elementen, zoals het Koraal (of Gebed), Roffeltamboers, Taptoetamboers, Taptoe Signaal en het Wilhelmus gespeeld. Aan het eind van de finale is er altijd een afmars, waarbij de kappellen een groet uitbrengen naar de hoogst geplaatste commandant en daarmee de Taptoe afmelden.

Bij een burgertaptoe, zoals Taptoe Leeuwarden, Taptoe Delft en Taptoe Groningen, word dit principe ook nog steeds gebruikt. Naast de (soms deelnemende) militaire kappelen en muziekkorpsen doen er ook lokale of regionale muziekkorpsen mee. In andere gevallen worden er ook buitenlandse muziekkorpsen naar Nederland gehaald, die afzonderlijk van elkaar een show presenteren aan het publiek.

Het Taptoe Signaal en de Last Post

Ondanks dat wij het Taptoe Signaal in de 17de eeuw hebben ontwikkeld, hebben de Engelse manschappen deze traditie over- en meegenomen naar Engeland. Daar hebben zij in de 17de eeuw er de Last Post van gemaakt. Dit signaal klinkt vergelijkbaar als het Taptoe Signaal, maar is net iets anders. Deze Last Post komt echter ook voor in Nederland, die door sommige organisaties tijdens de Dodenherdenking op 4 mei gespeeld zal worden. In Engeland (en Frankrijk) word de Last Post veelal gebruikt voor herdenkingen rondom de Eerste Wereldoorlog (1914 – 1918).

 

Tot slot

Het Taptoe Signaal, beter gezegd de tap toe signaal, is een oud Hollandse signaal waarmee de manschappen naar hun garnizoenen of kampementen gehaald moesten worden. Door de jaren heen heeft de Taptoe een andere betekenis gekregen en kennen we het vandaag de dag veelal als een entertainment show en als herdenking signaal zoals bij de Dodenherdenking op 4 mei.