Waarom is Mata Hari zo bekend geworden?

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Waarom is Mata Hari zo bekend geworden?

Ze staat bekend als exotische danseres en deed dit met passie, ze was volgens de Franse rechtbank een dubbelspion maar was ze dit ook daadwerkelijk. Vandaag, op 7 augustus 2019, zou Margaretha Geertruida Zelle, beter bekend als Mata Hari, 143 jaar zijn geworden. Maar waardoor werd ze eigenlijk zo bekend?

Wie was Margaretha Geertruida Zelle?

Margaretha Geertruida Zelle is geboren op 7 augustus 1876 aan de Kelders in Leeuwarden. Ze had in tegenstelling tot haar klasgenoten een luxueuze jeugd waar ze volop van genoot. Op haar 15de verhuisde Margaretha via Sneek naar Den Haag waar ze een aantal jaar ging studeren en werken.

Uiteindelijk reageerde ze op een contactadvertentie van Rudolph MacLeod, een kapitein bij de Koninklijke Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL). Ze trouwen in 1895 en kregen twee kinderen in Nederlands-Indië: Norman John MacLeod (1897 – 1899) en Louise Jeanne MacLeod (1898 – 1919). Na een korte relatie scheidde beide van elkaar. Margaretha gaat naar Parijs en volgt haar carrière als danseres met de beroemde zevensluier dans.

Uiteindelijk gaat ze voor de Franse spioneren vanaf 1915. Ze wordt gevolgd door inlichtingendiensten en word op 13 februari 1917 gearresteerd aan de Champs-Élysees in Parijs, op verdenking van dubbelspionage. Op 25 juli 1917 wordt Margaretha ter dood veroordeeld. Ze overleed op 15 oktober 1917 in Bios de Vincennes, net buiten Parijs.

Mocht u een uitgebreider verhaal over Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari) willen lezen dan raad ik u het artikel Danseres en spion Mata Hari 100 jaar geleden gefusilleerd aan om te lezen.

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Grondslagen voor het succes van Mata Hari

Het begint eigenlijk al bij de jeugd van Margaretha. Zij wordt op 7 augustus 1876 geboren aan de Kelders 33. Haar vader, Adam Zelle, heeft een hoeden- en pettenwinkel die goed bekend staat in de Friese hoofdstad Leeuwarden. Hierdoor heeft Margaretha een luxueuze jeugd ten opzichte van haar klasgenoten. Ze droeg vaak nette jurken en had op haar zesde al een Bokkenwagen met een eigen bok ervoor.

Nadat de winkel failliet ging doordat de huur niet meer betaald kon worden kreeg Margaretha en haar familie het lastig. Ze verhuisden naar de Willemskade. Haar vader scheidde van haar moeder en ging naar Amsterdam. Haar moeder, Antje van der Meulen, overleed aan de Willemskade. Hierdoor werden Margaretha en haar broers apart ondergebracht bij verschillende familieleden. Margaretha ging voor kort studeren in Den Haag en werkte bij haar tante en oom.

In 1895 las ze een contactadvertentie van Rudolph MacLeod die door verlof naar Amsterdam kwam. Hierdoor werd er een nieuw hoofdstuk geopend in het leven van Margaretha. Ze trouwden op 11 juli 1895. In datzelfde jaar gingen ze terug naar Nederlands-Indonesië.

Wanneer Margaretha in Nederlands-Indonesië is wordt er wederom een nieuw hoofdstuk geopend. Margaretha krijgt daar dansles en krijgt vele mee van de Indonesische cultuur. Korte tijd later krijgt ze twee kinderen. Norman John MacLeod die geboren is in 1897 maar die, vermoedelijk door een overdosis van kwik, overleed op 2-jarige leeftijd. Het is nog onduidelijk is of dit per ongeluk is gebeurd of dat er opzet in het spel was. Volgens getuigen zou mogelijk een oppas of de vader het zoontje hebben vergiftigd, naar aanleiding van ruzies. Margaretha werd in die tijd dan ook vaak hardhandig behandeld en vaak geslagen, zeker wanneer haar man alcohol had gehad.

Een jaar na de geboorte van Norman werd Jeanne Louise MacLeod geboren in 1898. Zij heeft, net zoals haar broertje, ook hiv waardoor ze een behandeling moet ondergaan van kwik. Ze redt het en groeit later op in Nederland. Daar overleed ze vlak voordat ze naar Indonesië zou gaan in de nacht van 10 augustus 1919 aan de gevolgen van een hersenbloeding.

Korte tijd later hebben Margaretha en Rudolph steeds vaker ruzie. Ze besluiten dan ook om te gaan scheidden wat niet altijd soepel zal gaan verlopen. In deze periode heeft Margaretha veel contact met haar neef Edward MacLeod. Uit de correspondentie blijkt dat beide elkaar vertrouwen. Zo schreef Margaretha in één van haar brieven:

“Ik ben moe van dat vechten tegen het leven en ik wil een van tweeën: of Nonnie bij me en een fatsoenlijke moeder zijn of ik ga leven zoals me hier zo schitterend wordt aangeboden in Parijs. Ik weet dat dat leven eindigt met een ongeluk, maar daar ben ik overheen.” – Margaretha Zelle.

Uiteindelijk kiest Margaretha voor haar danscarrière. Dit doet zij niet uit eigen belang, in tegendeel. Ze wil heel graag voor haar dochter zorgen. Maar het was in die tijd erg lastig om als alleenstaande moeder te zorgen voor haar dochter en voor haarzelf. Tot aan haar arrestatie op 13 februari 1917 heeft Margaretha contact proberen te krijgen met haar dochter, alleen haar ex-man, Rudolph MacLeod, hield de brieven achter en stuurde deze retour.

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Start van haar danscarrière, Europa ligt aan haar voeten

In de periode dat de scheiding bezig was woonde Margaretha kort in Nijmegen, maar verhuisde later naar Parijs, in een huurkamer vlakbij Montmartre. Daar zou ze, met uitzondering van een korte periode in Den Haag in 1916, voor de rest van haar leven blijven wonen.

In de 19de eeuw en begin van de 20ste eeuw was Parijs vooral de stad van de liefde. Veel mannen uit Frankrijk en daarbuiten kwamen naar Parijs om naar optredens van vrouwen te kijken, waaronder in de bekende theater Moulin Rouge. Daarnaast waren de mannen erop uit om meerderjarige activiteiten te doen en een liefde op te bouwen met vrouwen in Parijs.

Dit was voor Margaretha een goed moment om haar danscarrière te starten. Ze begon in Musée Guimet wat de start was van haar succesvolle periode. Haar show werd goed ontvangen met Indonesische invloeden. Zo zou ze, volgens eigen zeggen, een slaaf zijn geweest en opgegroeid zijn in een tempel van de koning. Mede doordat de technologie nog niet zo ver gevorderd was zoals we dat vandaag de dag kenden geloofden veel mensen dit verhaal, die het weer doorvertelden aan andere mensen. Zo werd de artiestennaam Mata Hari (Mata Hari is in het Maleis Oog van de dag) in 1905 geïntroduceerd. Maar daar bleef het niet bij. Haar zeven sluierdans was zo populair in Parijs dat Margaretha ook naar het buitenland kon gaan. Hierdoor trad ze onder meer op in Milaan, Wenen, Den Haag en in Madrid. In veel Parijse en Berlijnse salons waren prinsen, graven en hertogen aanwezig die haar dans met veel bewondering aanschouwden.

Haar naam werd populairder, de shows werden uitgebreider en de decoratie werd uitbundiger. Zo had ze een live band die Oosterse muziekinstrumenten bespeelden die samen met de andere aanwezige danseressen de show compleet maakten.

In deze periode heeft Margaretha zichzelf neergezet als Mata Hari, de vrouw die de exotische zeven sluierdans danst. Dit zorgde voor veel aantrekkingskracht en voorbeeld voor anderen, waaronder de droom voor heel veel mannen. Samen met de interviews die zij gaf en het verhaal dat zij slaaf zou zijn geweest voor de koning werd zeker geloofd en deed goed aan haar positie. Haar vader, Adam Zelle, schreef in die periode ook een boek. Maar daar zou Margaretha geen aandacht aan hebben gegeven.

Margaretha was in de jaren die volgenden nog steeds erg succesvol. Sinds 1910 ging zij ook meer als model functioneren. Dit deed ze diverse keren voor verschillende opdrachtgevers. Bijvoorbeeld in haar danskostuum maar ook in gewone of moderne kleding. Veel van deze foto’s zijn gelukkig bewaard gebleven waarbij verschillende foto’s te zien zijn in het Fries Museum in Leeuwarden.

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari) als model

Het einde nadert

Nadat Margaretha verschillende keren als model had gefunctioneerd verbleef ze in 1915 voor korte tijd in Den Haag. Daar zou ze enkele mannen van de inlichtingendienst hebben gesproken om voor de Fransen te gaan spioneren. Dit was natuurlijk niet zonder gevaar. Maar omdat ze een goede naam had opgebouwd tijdens haar danscarrière en Nederland in de Eerste Wereldoorlog neutraal was kon ze zonder grote problemen door Europa reizen.

Dit ging voor een lange periode goed. Echter werd ze in 1916 in London door MI6 gearresteerd. Ze zou worden aangezien als een gezochte spion, maar al snel bleek dat Margaretha niet de gezochte spion zou zijn. Ze werd vrijgelaten en kon haar reis verder vervolgen.

Niet al te lang later werd ze steeds vaker gevolgd door inlichtingendiensten. Om het nog even moeilijker te maken vroeg Duitsland ook om voor hen te gaan spioneren. Ze zou daarvoor 20.000 Frank hebben ontvangen. Tot op heden is er nog geen bewijs gevonden of Margaretha dan ook daadwerkelijk dubbelspion is geweest of dat zij alleen geld nodig had.

Op 13 februari 1917 wordt zij gearresteerd in haar hotel, vlakbij de Champs-Élysees. Ze krijgt 13 verhoren en verschillende zittingen in de rechtbank. De Franse rechtbank vond dat zij zich schuldig had bevonden aan dubbelspionage en landverraad. Daardoor werd ze op 25 juli 1917 ter dood veroordeeld. Op 15 oktober 1917 wordt Margaretha om 06:15 uur gefusilleerd door het Franse vuurpeloton in Bios de Vincennes, net buiten Château de Vincennes.

Vandaag de dag zijn er nog veel vragen over deze periode. Margaretha zou volgens de Fransen een dubbelspion zijn geweest, maar concreet bewijs is daarover niet gevonden. Ze gaan uit van de 20.000 Frank die Margaretha van de Duitsers heeft ontvangen en ziet die als het bewijs voor de dubbelspionage.

Daarbij komt ook dat het proces oneerlijk is verlopen. Margaretha mocht alleen met haar advocaat praten en getuigen die in het voordeel waren voor Margaretha werden niet verhoord door de Franse rechtbank. Als dit wel gedaan was, dan had zij misschien levenslang of zelfs een kortere gevangenisstraf gekregen.

Op de vroege ochtend van maandag 15 oktober 1917 werd Mata Hari, de van oorsprong Leeuwardense Margaretha Geertruida Zelle geëxecuteerd door het Franse vuurpeloton dat uit 12 personen bestond in Bios de Vincennes wat ongeveer vijf minuten rijden was van Château of Vincennes.

“Wat Mata Hari overkomt, dat raakt Margaretha Geertruida Zelle niet” – Margaretha Zelle

In de afgelopen jaren is er veel discussie ontstaan of het terecht was dat Mata Hari door het Franse vuurpeloton geëxecuteerd was. Er was geen bewijs gevonden dat ze daadwerkelijk voor de Duitsers had gespioneerd. In de Eerste Wereldoorlog (1914 – 1918) was helaas, hoe graag we het ook anders wilden zien, Duitsland aan de winnende hand. Met Frankrijk ging het slecht en daar kwam Margaretha ook nog eens bij die veel macht had en snel kon optrekken met hogere officieren uit het leger. Daardoor waren Frankrijk en Duitsland in die periode erg kwetsbaar.

Poster Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Was het wel een verstandige keuze?

Nadat Mata Hari geëxecuteerd was door het Franse vuurpeloton voord de executieleider een zogeheten genadeschot uit. Dit was een schot die door het hoofd werd geschoten om zeker te zijn dat de persoon overleden was.

Normaal gesproken kan de nabestaanden van de overleden persoon het lichaam claimen. Dit gebeurde niet bij Mata Hari. Het is niet bekend of er een poging gedaan werd om het lichaam te claimen. Wat wel gebruikelijk werd is dat het lichaam van de misdadigers beschikbaar gesteld werden aan de medische wetenschap. Dit werd ook gedaan bij Mata Hari. Het is hierin niet duidelijk in welk tijdsbestek dit is gebeurd, maar vermoedelijk zou het niet lang na de executie zijn geweest. Volgens bronnen zou Professor Paul de Saint-Maur, destijds student aan de medische wetenschap in Parijs, zou een vrouw hebben binnen zien komen met rood haar. Iedereen zou hebben gezegd dat het Mata Hari was. Curator Roger Saban van Musée d’Anatomie Delmas-Orfila-Rouviere bevestigt dit verhaal. Volgens heb zou er documentatie zijn waarbij deze vrouw in 1918 het museum binnen kwam.

Toen het lichaam niet meer te gebruiken was voor de medische wetenschap zijn alle organen verwijderd. De botten zijn gebalsemd en werd het tentoongesteld in het museum Musée d’Anatomie Delmas-Orfila-Rouvière. Hierbij is het wel de vraag waarom dit gedaan werd. Was het om de Parijzenaren te vermaken en te zien hoe “slechteriken” eruit zagen. Was het om kennis over te dragen aan de museumbezoekers of was het om iets te doen met de stoffelijke overschotten in plaats van het te begraven.

Maar dan wordt het nog interessanter. Het museum schijnt, volgens diverse bronnen, in de jaren 50 van de 20ste eeuw te zijn verhuisd. De Franse overheid had het museum in 2000 laten sluiten. In het jaar 2000 – 2001 werd er een inventarisatie gemaakt van de materialen dat het museum had. Daarbij kwam men erachter dat het hoofd van Mata Hari vermist zou zijn. Is het vermist doordat er een fan was die graag een restant van het stoffelijk overschot wilden hebben van Mata Hari. Of was het opzettelijk gebeurd vanuit de Franse overheid om iets schuil te houden wat anders tot het licht zou worden gebracht. Volgens Curator Roger Saban zou dit gebeurd zijn toen het museum in 1954 verhuisde naar de Rue des Saint-Pres.

Dit heeft allemaal een bijwerking gehad op de populariteit van Mata Hari. De vrouw die destijds in 1917 als schande werd aangezien en zelfs door grote groepen mensen als slecht werd aangezien. Maar er waren ook tegenstanders. Een grote groep mensen vonden haar inspirerend, vonden haar een goed leven hebben laten leven en bewonderen haar beslissingen vandaag de dag, want iedere vrouw weet hoe moeilijk het is om een eigen weg te moeten kiezen en je eigen kind, in haar geval haar dochter, alleen achter te laten die zij (toen nog niet wetend) niet meer zou gaan zien.

Mata Hari leeft voort

Nu, anno 2019 dat ik dit artikel schrijf, leeft het verhaal van Mata Hari voort. In de afgelopen jaren is er door vele organisaties gelukkig materialen bemachtigd geworden die waardevolle informatie bevatten. Denkt u bijvoorbeeld eens aan de plakboeken die Mata Hari bijhield met krantenknipsels. De danskostuums met de hoofdtooi die glimmend te zien is in het Fries Museum. Of misschien toch het parfumflesje waar ze wellicht enige mannen mee liet verleiden.

Margaretha deed graag de dingen met passie. Ze wilde haar doelen bereiken, maar tegelijkertijd ook genieten van de dingen die het leven haar te bieden had, zoals haar danscarrière, de mannen, haar kinderen en familie. Per showavond ontving ze vaak ƒ 1.000, wat omgerekend ongeveer € 453,78 is. Dat was veel voor die tijd en zeker in die tijd in Parijs.

Inmiddels ruim 100 jaar na haar executie laat zij haar sporen nog steeds na, zowel in Parijs als in haar geboortestad Leeuwarden. Maar laten we heel eerlijk zijn. Een vrouw, die een luxueuze jeugd heeft, op jonge leeftijd trouwt, op jonge leeftijd één kind verliest en later het andere kind verliest. Een succesvolle danscarrière heeft en eindigt voor het Franse vuurpeloton.

Laten we dit en de vele anderen die (anoniem) het leven hebben verloren in onze gedachtes houden. De historische documenten en materialen bewaren en deze respectvol behandelen zodat wij en de komende generaties daar van kunnen leren in musea of op andere plekken. Want tenslotte gaat het nog maar om één ding in het leven. Hoe raar en gek het misschien ook is, maar zonder de verschrikkelijke en mooie dingen die in het verleden is gebeurd hadden wij nu niet bestaan. Want de geschiedenis maakt de mens zoals die vandaag de dag is. Laten we daar met ons alleen eens bij stilstaan!

“History is who we are and why we are the way we are” – David McCullough