Danseres en spion Mata Hari 100 jaar geleden gefusilleerd

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Danseres en spion Mata Hari 100 jaar geleden gefusilleerd

Margaretha Geertruida Zelle, beter bekend als Mata Hari, is vandaag precies 100 jaar geleden gefusilleerd door de Fransen. Vanochtend om 06:15 uur was het precies 100 jaar geleden dat Mata Hari in de bossen van Vincennes (vlakbij Château de Vincennes – Parijs) is geëxecuteerd door de Fransen.

Geboorte van Margaretha Geertruida Zelle

Sla eens een website, een boek of een magazine open over Leeuwarden en u zult het wellicht als hoogtepunt van de stad Leeuwarden zien. Het geboortehuis van Margaretha Geertruida Zelle, beter bekend als Mata Hari.

Margaretha Zelle is geboren op 7 augustus 1876 aan de Kelders H23 (tegenwoordig Kelders 33) te Leeuwarden. Zij is de dochter van Antje van der Meulen (1842-1891) en van Adam Zelle (1840-1910), die een eigen hoedenzaak had aan de Kelders. Helaas is het geboortehuis verloren gegaan tijdens een brand op 19 oktober 2013 verloren gegaan. In samenwerking tussen verschillende bedrijven is er een modern gebouw (in de stijl van toen) terug gekomen. Zo krijgt u een idee hoe het eruit zag in de tijd van Margaretha.

Vroege levensjaren van Margaretha Zelle

Als u zich al eens verdiept heeft in de brieven of in het leven van Margaretha, dan merkt u dat haar hoofdtaal, naast het Nederlands, grotendeels in het Frans plaatsvindt. Dit komt doordat zij in haar vroegere jaren (tot haar 13de levensjaar – 1889) privélessen heeft gehad in het Frans, Duits en Engels. Niet verwonderlijk dus dat zij zo goed is in deze talen!

Naast het goed zijn in talen verhuisde de familie in 1883 naar de Grote Kerkstraat 212. Dit rode huis is nog in dezelfde stijl toen de familie er nog woonde. Als u de auto’s wegdenkt, dan komt u heel dichtbij het beeld hoe Margaretha het zag. Zij had hier overigens een hele fijne en mooie jeugd, waarbij ze mooie kleding en zelfs een bokkenwagen van haar vader kreeg! Natuurlijk mogen we ook niet één van haar beste vriendinnen vergeten, Henriëtte Kwast, waar ze vaak mee samenspeelde. Henriëtte’s vader was eigenaar van de muziekkapel in de Prinsentuin Leeuwarden (die er nog steeds er staat). Hier waren zij dan ook vaak te vinden in het weekend!

 

In 1889 ging Adam Zelle (vader van Margaretha) failliet van de hoeden- en pettenmagazijn aan de Kelders. Een familiebedrijf die zijn vader, Cornelis Zelle, ooit was begonnen. Margaretha moest verhuizen en kwam op 15-jarig leeftijd bij haar peetvader in Sneek. Hetzelfde jaar dat Margaretha’s moeder Antje overleed en haar vader hertrouwde in Amsterdam.

Margaretha moest vervolgens weer verhuizen en kwam terecht in Leiden en bij haar oom in Den Haag. Hier ging ze kleuterleidster studeren, maar werd er door haar oom ervan af gehaald toen hij in de gaten kreeg dat de directeur avances begon te maken.

Relatie met Rudolph MacLeod

In 1894 reageerde Margaretha op een contactadvertentie van de KNIL (Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger) kapitein Rudolph MacLeod. Het is ook niet verwonderlijk dat Margaretha opzoek was naar een man in uniform. Ze scheen al op jonge leeftijd een voorliefde hiervoor te hebben.

“De officier is in mijn ogen een hoger wezen, een held, steeds bereid tot het trotseren van allerlei gevaren en tot het beleven van avonturen”, Margaretha Zelle

Op 11 juli 1895 trouwde ze in Amsterdam. Een huwelijk die twee voordelen bracht. Een hogere stand in de Haagse stad en een financiële stabiliteit. Dit werd al snel duidelijk toen Margaretha en Rudolph in 1897 naar Nederlands-Indië vertrokken. Hier werd hun eerste kind, Norman-John MacLeod, geboren. Volgens verhalen is Norman-John vergiftigd en is in 1899 overleden.

In 1898 werd in Malang (Java – Indonesië) hun tweede kind geboren, Louise Jeanne MacLeod, ook wel Non genoemd. Tegelijkertijd gingen deze zij intrekken bij een andere Nederlandse officiersgezin Van Rheede. Terwijl Rudolph druk bezig was met zijn werk in Nederlands-Indië.

In dezelfde periode bestudeerde Margaretha de Indische tradities en cultuur. Zo werd ze onder meer lid van een dansgroep in Nederlands-Indië. Ze gebruikte voor het eerst haar artiestennaam Mata Hari, wat in het Maleis voor Oog van de dag, oftewel zon betekend. Niet lang na deze eerste stappen besloten ze om in 1902 terug te keren naar Nederland. Wegens huwelijksproblemen en jarenlange scheidingsstrijd kregen ze de scheiding rond op 10 juni 1907 in Rheden (Gelderland).

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Mata Hari in Wenen, 1907, Collectie Fries Museum, Leeuwarden.

Parijs, de stad van de liefde, een start als danseres

In 1902, nadat ze uit Nederlands-Indië was teruggekeerd, ging Margaretha voor het eerst naar Parijs. Ze ging werken in het circus onder de naam Lady MacLeod en diende ze als model voor de schilderkunst.

Drie jaar later, 13 maart 1905, trad ze voor het eerst op in het Musée Guimet als exotische danseres met haar artiestennaam Mata Hari. Het viel goed in de smaak bij de burgers en hoge heren. Het was een succes. Mata Hari werd begeleid door gamelanmuziek. Een dans waarin kledingstukken werden uitgedaan (doeken) en haar dienaressen haar assisteerden.

“De volmaaktheid der vormen schenkt hoog kunstgenot aan hen die het voorrecht hebben deze dansen te aanschouwen en geen enkel idee dat niet zuiver-esthetisch was, kwam daarbij bij hen op,” De Sumatra Post – 24 juli 1906

De optredens vlogen voorbij. Bijvoorbeeld tijdens kunstenaarsfeesten in Montmartre en salons bij Champs-Élysées, Arc de Triomphe en Bios de Boulogne, in Ambassadeurs, variététheater, Parijse cafés en gastvoorstellingen in Wenen, Monaco, Madrid, Scala en in Milaan. Hierbij sprak ze met een zwaar Frans accent en begon vaak de conversatie met:

“In mijn jeugd, toen ik voor de radja’s danste, aan de oevers van de Ganges…,” – Mata Hari

Volgens geruchten, maar onduidelijk of het echt zo is, trad Mata Hari in 1915 voor het eerst op bij het Leidsche Plein in Amsterdam. Dit gebeurde tijdens een Franse opera. Na afloop van deze voorstelling gingen al snel de geruchten de ronde dat zij in het kasteel leefde die toebehoorde aan Madame de Pompadour (Parijs 1721 – Versailles 1764).

 

Het begin van het einde

In mei 1916 waren de eerste geruchten al bij de Engelsen dat Mata Hari spion was. Zij zou tijdens haar reis van Vigo (Spanje) naar Falmouth (Engeland) grondig te zijn onderzocht. De verklaring van Mata Hari was dat zij onaardig behandeld was door een mannelijke begeleider en dat hij haar had aangegeven bij de Douane.

Doordat Margaretha een Nederlands paspoort had (later ook een Frans paspoort), mocht ze vrij over de grenzen reizen. Tijdens haar verblijf in Berlijn, tijdens de uitbraak van de eerste wereldoorlog, was zij populair in hoge militaire kringen. Al snel ging ze aan de slag voor de Duitse en Franse diensten om bij de vijand te spioneren. Ze zou opereren onder codenaam H-21, ofwel Mata Hari. Voor haar spionage werk zou ze verschillende grote bedragen hebben gekregen.

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Portret van Mata Hari door fotostudio Reutlinger te Parijs (detail), Bibliothèque nationale de France

Arrestatie in 1917

In februari 1917 logeerde Mata Hari in het Plaza Athénée hotel, niet ver weg van de Champs-Élysées in Parijs. Ze werd op 13 februari 1917 door de Franse autoriteiten gearresteerd. Dit was de tweede keer dat zij tijdens de tweede wereldoorlog in Frankrijk kwam. De Franse verhoorde haar twee dagen, maar hadden al snel in de gaten dat ze te maken hadden met een gevaarlijke spion. Zo werd ze verantwoord gehouden voor onder meer:

  1. Verstandhouding met de vijand in 1916 in Spanje, Holland en Frankrijk.
  2. Ter handstelling aan Duitse agenten in Spanje van militaire inlichtingen betreffende het Franse leger.
  3. Mededeling aan de vijand van een ontdekking op chemisch gebied, van belang voor het Franse leger.
  4. Oponthoud in het versterkte kamp van Parijs ter verkrijging van inlichtingen.
  5. Mededeling aan de vijand van een op handen zijnde Frans offensief in het voorjaar van 1916.
Mata Hari

Vanuit de gevangenis deed Mata Hari verschillende pogingen om haar onschuld te bewijzen. Dit deed ze onder meer door een Nederlandse brief die zij schreef. Ondanks haar pogingen, aanvraag tot gratie bij de Fransen en bij de Nederlandse ambassade. Dit mocht niet baten en zelfs koningin Wilhelmina wilde niks te maken hebben met deze zaak. Op 24 juli 1917 werd Mata Hari door de derde krijgsraad te Parijs ter dood veroordeeld wegens hoogverraad.

In hoge beroep was Mata Hari kansloos en werd zelfs afgewezen door de rechter. Ze kon dan ook niets anders doen dan de daden toe te geven en te wachten tot haar tijd was gekomen. Na de uitspraak zou Mata Hari hebben gemompeld ”C’est impossible, impossible” (vertaling: Dit is onmogelijk, onmogelijk).

De laatste dans

De avond voor de executie, 14 oktober 1917, werd Mata Hari gevraagd om nog één maal te dansen. Te dansen voor de drie nonnen die Mata Hari tijdens haar tijd in het Saint Lazarne gevangenis had verzorgd. Mata Hari danste die avond voor de laatste keer en vergat haar executie die de volgende dag zou zijn. Dit was de bedoeling van de drie nonnen om haar gedachten op een andere koers te brengen.

Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)

Mata Hari op de renbaan, 1911, Collectie Fries Museum, Leeuwarden.

Executie 15 oktober 1917

Na een goede nachtrust werd Mata Hari om 05:10 uur gewekt door de commissaris van de krijgsraad, de gevangenisdirecteur, de advocaat en dominee Arboux. Volgens de getuigen van deze ochtend toonde ze geen, hooguit een klein beetje, emotie. Mata Hari wilde goed gekleed zijn. Ze droeg een grijze, zijden japon, kostbaar bond om de schouders, opengewerkte kousen en een parelketting om haar hals. Haar haar was netjes met een grote vilten hoed die een kersrood lint had. Wanneer de klaar was, had ze gezegd ”Ik ben gereed”.

Aangekomen in Vincennes kreeg ze nog één kans om twee brieven te schrijven. Eén van deze brieven was gericht aan haar dochter Louise Jeanne MacLeod. Toen ze klaar was, werd ze overgedragen aan de militaire gezag en begeleid naar de Polygoon van Vincennes, de executieplaats waar meerdere mensen al waren gefusilleerd.

Ze weigerde de blinddoek, was doodsbleek en straalde geen angst uit. Ze gaf de zuster en haar advocaat nog een hand en werd vervolgens vastgebonden aan de paal. Twaalf zoeaven richtte hun wapens of Mata Hari haar borst. Ze keek hen allen stuk voor stuk recht in de ogen aan. Na de executie werd ze begraven op de begraafplaats van Vincennes. (Al gaan er ook geruchten rond dat haar lichaam is gegeven aan het Museum of Anatomy in Parijs (medisch museum). Hier zijn de meningen over verdeeld).

Kritiek en het begin van een legende

Na het proces was er veel ophef en kritiek op het proces wat Mata Hari had gekregen. Door deze ophef heeft de naam een wereldwijde bekendheid gekregen en is meerdere keren al als spion van de eeuw genoemd. Andere hadden geen enkel goed woord over voor het Franse rechtssysteem, omdat ze in verschillende gevallen verschillend oordeelden.

“Mata Hari heeft als een avonturierster geleefd en is als een avonturierster gestorven. De wereld, die zij in een roes der zinnen heeft gezocht is haar verderf geworden,” journalist in de krant na Mata Hari’s dood

Al tijdens het proces kwam een legendevorming opgang rondom Mata Hari. Zij was immers de exotische buikdanseres in Frankrijk, van oorsprong uit Leeuwarden (Nederland). Zij nam het risico om als dubbelspion te werken voor de Fransen en voor de Duitsers. Daartussen kreeg ze de liefde van vele fans en van de hogere heren.

Mede door de twijfel bij de bevolking of Mata Hari überhaupt schuldig was kwam Mata Hari’s bekendheid zeker ten goede. Ze verscheen in vele internationale kranten over de hele wereld. Met als gevolg tientallen boeken in verschillende talen, verschillende documentaires en verschillende films. Waaronder één film waar de familie Zelle tegen was. De Nederlandse rechter had geen bezwaar en liet de film toe. Deze werd kort ernaar gepubliceerd.

Conclusie

Ondanks dat het besluit was genomen dat Mata Hari hoogverraad had gepleegd, blijft het toch altijd een meningsverschil of ze echt schuldig was of dat het een manier was om de vijand te waarschuwen. In het rapport staan geen schokkende feiten over haar spionagewerk.

Eén ding kunnen we in ieder geval zeker van zijn. Margaretha Zelle, de mooie Friese vrouw uit Leeuwarden, leeft nog steeds in haar geboorteplaats Leeuwarden voort, 100 jaar na haa executie van maandag 15 oktober 1917 in Parijs!

 

Poster Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari)